Sharada Class 9 Sanskrit Chapter 15 (Appendix 4, ihsh115.pdf), शब्दरूपाणि (Shabdarupani – परिशिष्टम् ४), provides complete declension tables across all seven vibhaktis and three numbers for masculine, feminine, neuter and pronoun stems prescribed in Class 9.
Sharada Class 9 Chapter 15 (शब्दरूपाणि (परिशिष्टम् ४)): पाठ-सार और मुख्य बिंदु
हलन्त पुंलिङ्ग शब्द ब्रह्मन् (ब्रह्माणः, ब्रह्मणाम्, ब्रह्मसु), गुणिन् (गुणी, गुणिनौ, गुणिनः), पथिन् (पन्थाः, पन्थानौ, पन्थानः; तृतीया पथा, पथिभ्याम्, पथिभिः), विद्वस् (विद्वान्, विदुषा, विद्वद्भ्यः), चन्द्रमस् (चन्द्रमाः, चन्द्रमसा, चन्द्रमोभिः) और पुंस् (पुमान्, पुमांसौ, पुमांसः) के सातों विभक्तियों और सम्बोधन में रूप।
ज्-कारान्त पुंलिङ्ग शब्द वणिज् और भिषज् (भिषग्/भिषक्) जैसे शब्दों के रूप, जिनमें प्रथमा एकवचन में अन्तिम वर्ण ग् या क् हो जाता है।
हलन्त स्त्रीलिङ्ग शब्द वाच् (वाग्/वाक्, वाचौ, वाचः; तृतीया द्विवचन वाग्भ्याम्), स्रज् (माला; सम्बोधन हे स्रग्/हे स्रक्) और रुज् (रोग; रुग्/रुक्, रुजौ, रुजः) के पूरे रूप।
रूप याद करने का तरीका हर शब्द की तालिका में विभक्ति (प्रथमा से सप्तमी तथा सम्बोधन) और वचन (एक, द्वि, बहु) के अनुसार रूप दिए गए हैं, ताकि पाठों में आए शब्दों की विभक्ति पहचानी जा सके।
प्रयोग का उदाहरण पुंस् (पुमान्) शब्द के चतुर्थी रूप पुंसे, पुंभ्याम्/पुम्भ्याम्, पुंभ्यः/पुम्भ्यः होते हैं, अर्थात् कुछ रूपों के दो वैकल्पिक रूप मिलते हैं। इसी तरह वाच् और स्रज् के प्रथमा एकवचन में ग् और क् दोनों रूप चलते हैं (वाग्/वाक्)।
Read Sharada Class 9 Chapter 15 PDF Online
More Chapters
- Previous: Chapter 14: वाच्यम् (परिशिष्टम् ३) (व्याकरण-परिशिष्टम् ३)
- Next: Chapter 16: धातुरूपाणि (परिशिष्टम् ५) (व्याकरण-परिशिष्टम् ५)
- All Sanskrit chapters and the other Class 9 books: Class 9 NCERT books 2026-27
FAQ
‘पथिन्’ शब्द के प्रथमा विभक्ति के रूप क्या हैं?
पन्थाः, पन्थानौ, पन्थानः।
‘विद्वस्’ शब्द का तृतीया एकवचन रूप क्या है?
विदुषा।
‘गुणिन्’ शब्द के प्रथमा विभक्ति के तीनों वचनों के रूप क्या हैं?
गुणी, गुणिनौ, गुणिनः।
‘पुंस्’ शब्द का प्रथमा एकवचन रूप क्या है?
पुमान्।