Get complete, authentic, and step-by-step DAV Class 8 Sanskrit Chapter 1 Question Answer: सुवचनानि (Suvachanani) from the prescribed DAV Board textbook सुरभिः (Surbhi). This comprehensive study guide includes श्लोकानाम् अन्वयः एवं हिन्दी-भावार्थः, अभ्यासः (1 to 7 सम्पूर्णाः प्रश्नाः), व्याकरण-प्रयोगः, and मूल्याङ्कनम् strictly aligned with the DAV CAE examination syllabus.
श्लोकाः, अन्वयः एवं हिन्दी-सरलार्थः (Shlokas with Hindi Meaning)
श्लोक 1:
सर्वे भवन्तु सुखिनः सर्वे सन्तु निरामयाः।
सर्वे भद्राणि पश्यन्तु मा कश्चिद् दुःखभाग् भवेत्॥
अन्वयः: सर्वे सुखिनः भवन्तु, सर्वे निरामयाः सन्तु। सर्वे भद्राणि पश्यन्तु, कश्चिद् (अपि) दुःखभाग् मा भवेत्।
सरलार्थः: सभी लोग सुखी हों, सभी रोगरहित (स्वस्थ) हों। सभी का कल्याण हो और किसी को भी कोई दुःख न प्राप्त हो।
श्लोक 2:
अधमाः धनमिच्छन्ति धनं मानं च मध्यमाः।
उत्तमाः मानमिच्छन्ति मानो हि महतां धनम्॥
अन्वयः: अधमाः धनम् इच्छन्ति, मध्यमाः धनं मानं च (इच्छन्ति)। उत्तमाः मानम् इच्छन्ति, हि मानः महतां धनम् (अस्ति)।
सरलार्थः: निम्न श्रेणी के लोग केवल धन चाहते हैं, मध्यम श्रेणी के लोग धन और सम्मान दोनों चाहते हैं, किन्तु उत्तम (श्रेष्ठ) लोग केवल सम्मान चाहते हैं; क्योंकि महापुरुषों का वास्तविक धन उनका मान-सम्मान ही होता है।
श्लोक 3:
जाड्यं धियो हरति सिञ्चति वाचि सत्यं मानोन्नतिं दिशति पापमपाकरोति।
चेतः प्रसादयति दिक्षु तनोति कीर्तिं सत्सङ्गतिः कथय किं न करोति पुंसाम्॥
अन्वयः: सत्सङ्गतिः धियः जाड्यं हरति, वाचि सत्यं सिञ्चति, मानोन्नतिं दिशति, पापम् अपाकरोति, चेतः प्रसादयति, दिक्षु कीर्तिं तनोति, कथय पुंसां किं न करोति?
सरलार्थः: अच्छी संगति बुद्धि की जड़ता (मूर्खता) को हरती है, वाणी में सत्य का संचार करती है, मान और प्रतिष्ठा को बढ़ाती है, पापों को दूर करती है, मन को प्रसन्न करती है और दसों दिशाओं में यश फैलाती है। कहो, सत्संगति मनुष्यों का कौन सा भला नहीं करती!
श्लोक 4:
निन्दन्तु नीतिनिपुणा यदि वा स्तुवन्तु लक्ष्मीः समाविशतु गच्छतु वा यथेष्टम्।
अद्यैव वा मरणमस्तु युगान्तरे वा न्यायात् पथः प्रविचलन्ति पदं न धीराः॥
अन्वयः: नीतिनिपुणाः यदि निन्दन्तु वा स्तुवन्तु, लक्ष्मीः समाविशतु यथेष्टं गच्छतु वा, मरणम् अद्य एव अस्तु युगान्तरे वा (अस्तु), धीराः न्यायात् पथः पदं न प्रविचलन्ति।
सरलार्थः: नीति में निपुण लोग चाहे निंदा करें या प्रशंसा करें, धन-दौलत आए या अपनी इच्छा से चली जाए, मृत्यु आज ही आ जाए अथवा युगों के बाद आए; धैर्यवान पुरुष कभी भी न्याय के मार्ग से एक पग भी विचलित नहीं होते हैं।
श्लोक 5:
पापान्निवारयति योजयते हिताय गुह्यं निगूहति गुणान् प्रकटीकरोति।
आपद्गतं च न जहाति ददाति काले सन्मित्रलक्षणमिदं प्रवदन्ति सन्तः॥
अन्वयः: (सन्मित्रम्) पापात् निवारयति, हिताय योजयते, गुह्यं निगूहति, गुणान् प्रकटीकरोति, आपद्गतं च न जहाति, काले ददाति; सन्तः इदं सन्मित्रलक्षणं प्रवदन्ति।
सरलार्थः: जो पाप और बुरे कार्यों से रोकता है, हितकारी कार्यों में लगाता है, गुप्त बातों को छुपाता है, गुणों को प्रकट करता है, संकट के समय साथ नहीं छोड़ता और समय पर सहायता करता है; सज्जन लोग इसे ही सच्चे मित्र का लक्षण बताते हैं।
1. पाठं पठित्वा वदन्तु लिखन्तु च ‘शुद्धम्’ अथवा ‘अशुद्धम्’
| कथनानि | उत्तरम् |
|---|---|
| (i) सत्सङ्गतिः कीर्तिं प्रसारयति। | शुद्धम् |
| (ii) धैर्यवन्तः जनाः सत्यमार्गं त्यजन्ति। | अशुद्धम् |
| (iii) कविः इच्छति यत् सर्वेषां कल्याणं न भवतु। | अशुद्धम् |
| (iv) उत्तमाः जनाः धनम् इच्छन्ति। | अशुद्धम् |
| (v) सन्मित्रं हिताय योजयते। | शुद्धम् |
2. मञ्जूषायां प्रदत्तपदैः रिक्तस्थानानि पूरयन्तु
मञ्जूषा: [ गच्छतु, इच्छन्ति, प्रकटीकरोति, भवन्तु, करोति ]
- सर्वे सुखिनः भवन्तु।
- अधमाः धनम् इच्छन्ति।
- सत्सङ्गतिः पुंसां किं न करोति।
- लक्ष्मीः यथेष्टं गच्छतु।
- सन्मित्रं गुणान् प्रकटीकरोति।
3. मञ्जूषायाः उचितं समानार्थकपदं चित्वा लिखन्तु
| शब्दः | उचितं समानार्थकपदम् |
|---|---|
| (i) चेतः | हृदयम् |
| (ii) निरामयाः | रोगरहिताः |
| (iii) वाचि | वाण्याम् |
| (iv) धीराः | धैर्यवन्तः |
| (v) सन्तः | सज्जनाः |
4. एतेषां प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन वदन्तु लिखन्तु च
(i) सन्मित्रं कस्मात् निवारयति?
उत्तरम्: पापात्
(ii) के निन्दन्तु यदि वा स्तुवन्तु?
उत्तरम्: नीतिनिपुणाः
(iii) का पापम् अपाकरोति?
उत्तरम्: सत्सङ्गतिः
(iv) अधमाः किम् इच्छन्ति?
उत्तरम्: धनम्
(v) सर्वे कीदृशाः सन्तु?
उत्तरम्: निरामयाः
5. एतेषां प्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन वदन्तु लिखन्तु च
(i) सन्तः कस्य लक्षणं प्रवदन्ति?
उत्तरम्: सन्तः सन्मित्रस्य लक्षणं प्रवदन्ति।
(ii) धीराः कुतः पदं न प्रविचलन्ति?
उत्तरम्: धीराः न्यायात् पथः पदं न प्रविचलन्ति।
(iii) मध्यमाः जनाः किम् इच्छन्ति?
उत्तरम्: मध्यमाः जनाः धनं मानं च इच्छन्ति।
(iv) सत्सङ्गतिः कस्याः जाड्यं हरति?
उत्तरम्: सत्सङ्गतिः धियः (बुद्धेः) जाड्यं हरति।
(v) चित्तं का प्रसादयति?
उत्तरम्: चित्तं सत्सङ्गतिः प्रसादयति।
6. स्थूलपदमाधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुर्वन्तु
(i) उत्तमाः मानम् इच्छन्ति।
उत्तरम्: उत्तमाः किम् इच्छन्ति?
(ii) नीतिनिपुणाः स्तुवन्तु यदि वा निन्दन्तु।
उत्तरम्: के स्तुवन्तु यदि वा निन्दन्तु?
(iii) सत्सङ्गतिः दिक्षु कीर्तिं तनोति।
उत्तरम्: सत्सङ्गतिः कुत्र (कासु) कीर्तिं तनोति?
(iv) सन्मित्रं पापात् निवारयति।
उत्तरम्: सन्मित्रं कस्मात् निवारयति?
(v) सत्सङ्गतिः पुंसाम् कल्याणं करोति।
उत्तरम्: सत्सङ्गतिः केषाम् कल्याणं करोति?
7. मञ्जूषातः उचितपदानि चित्वा अन्वयं पूरयन्तु
अन्वयः:
(सत्सङ्गतिः) धियः जाड्यं हरति, वाचि सत्यं सिञ्चति, मानोन्नतिं दिशति, पापम् अपाकरोति, चेतः प्रसादयति, दिक्षु कीर्तिं तनोति, कथय सत्सङ्गतिः पुंसां किं न करोति?
DAV Class 8 Sanskrit Chapter Directory
Explore all 13 chapters of DAV Class 8 Sanskrit (सुरभिः):
व्याकरण-प्रयोगः एवं भाषाभ्यासः (Sanskrit Grammar Practice)
1. सन्धिः एवं सन्धि-विच्छेदः (Sandhi Rules)
पाठे प्रयुक्तानां मुख्यपदानां सन्धि-विच्छेदः:
- धनमिच्छन्ति = धनम् + इच्छन्ति (व्यञ्जन-सन्धिः)
- मानो हि = मानः + हि (विसर्गस्य उत्व-सन्धिः)
- कश्चिद् = कश्चित् = कः + चित् (विसर्गस्य शकारः)
- दुःखभाग् भवेत् = दुःखभाक् + भवेत् (जश्त्व-सन्धिः : क् → ग्)
- मरणमस्तु = मरणम् + अस्तु (वर्ण-संयोगः)
- युगान्तरे वा = युगान्तरे + वा (युग + अन्तरे = दीर्घसन्धिः)
- सन्मित्रम् = सत् + मित्रम् (व्यञ्जन-सन्धिः : त् → न्)
2. धातु-रूपाणि एवं लकाराः (Verb Forms)
पाठे प्रयुक्ताः मुख्यधातवः लोट् एवं विधिलिङ्-लकारे प्रयुक्ताः सन्ति:
- भवन्तु, सन्तु, पश्यन्तु: लोट् लकारः (आज्ञार्थे), प्रथम पुरुषः, बहुवचनम्।
- स्तुवन्तु, निन्दन्तु: ‘स्तु’ एवं ‘निन्द्’ धातुः, लोट् लकारः, प्रथम पुरुषः, बहुवचनम्।
- समाविशतु, गच्छतु: लोट् लकारः, प्रथम पुरुषः, एकवचनम्।
- भवेत्: ‘भू’ धातुः, विधिलिङ् लकारः (प्रार्थने/सम्भवे), प्रथम पुरुषः, एकवचनम्।
3. उपपद-विभक्ति-प्रयोगाः (Upapada Vibhakti)
विशेष-नियमाः ये परीक्षासु बहुधा पृच्छ्यन्ते:
- ‘मा’ योगे द्वितीया/तृतीया: ‘मा’ अव्ययस्य प्रयोगः निषेधार्थे भवति (यथा: मा कश्चिद् दुःखभाग् भवेत्, मा कुरु गर्वम्)।
- ‘वारयति / निवारयति’ योगे पञ्चमी विभक्तिः: यस्मात् वस्तुनः निवारणं क्रियते तत्र पञ्चमी भवति (यथा: पापात् निवारयति)।
- ‘विना’ योगे द्वितीया, तृतीया, पञ्चमी वा: (यथा: धर्मेण विना / धर्मं विना / धर्मात् विना सुखं नास्ति)।