Class 8 Sanskrit Chapter 13, वर्णोच्चारण-शिक्षा १, from NCERT Deepakam (दीपकम्), explains how speech is produced in the body and introduces sthana (place) and karana (articulator) of each varna.
Class 8 Sanskrit Chapter 13 (वर्णोच्चारण-शिक्षा १): पाठ-सार और मुख्य बिंदु
वाग्-उत्पत्ति नाभि-प्रदेश की मांसपेशियाँ (मांसपेशी-बल तन्त्र) उरः को दबाती हैं, उरः श्वासकोश की वायु ऊपर भेजता है (वायु-बल तन्त्र), वायु कण्ठ-बिल (ध्वनि तन्त्र) से होकर आस्य (उच्चारण तन्त्र) में पहुँचकर वर्ण के रूप में प्रकट होती है।
स्थान और करण आस्य में छह उच्चारण-स्थान हैं—कण्ठ, तालु, मूर्धा, दन्त, ओष्ठ और नासिका। वर्ण बनने के लिए स्थान, करण और आभ्यन्तर-प्रयत्न तीनों चाहिए; इस पाठ में स्थान और करण, और अगली कक्षा में आभ्यन्तर-प्रयत्न।
Chapter 13 Exercises (अभ्यासात् जायते सिद्धिः)
- एक-दो पदों में उत्तर: उरसि किं तन्त्रं भवति? आस्ये कति स्थानानि सन्ति?
- पूर्ण वाक्य में उत्तर: करणं किं भवति?
Read Class 8 Sanskrit Chapter 13 PDF Online
More Chapters
- Previous: Chapter 12: सम्यग्वर्णप्रयोगेण ब्रह्मलोके महीयते
- Next: Chapter 14: व्याकरणम् (उपसर्गाः प्रत्ययाः च)
- All Sanskrit chapters and the other Class 8 books: Class 8 NCERT books 2026-27
FAQ
उच्चारण के छह स्थान कौन-से हैं?
कण्ठ, तालु, मूर्धा, दन्त, ओष्ठ और नासिका।
वर्ण की उत्पत्ति के लिए कौन-से तीन तत्त्व आवश्यक हैं?
स्थान, करण और आभ्यन्तर-प्रयत्न।
Updated 2026–27 NCERT Class 8 Books & Chapter-Wise PDFs
Looking for all chapters and the latest 2026–27 NCF NCERT textbooks for Class 8? Open any chapter below to download its official PDF or read our Read Online & Notes study guide, or visit the complete NCERT Class 8 Books PDF (2026–27 Main Page) for all subjects or All NCERT Books PDF (Class 1 to 12).
Class 8 English Book: Poorvi 5 chapters
Class 8 Hindi Book: Malhar 10 chapters
- Chapter 1: गयाप्रसाद शुक्ल ‘सनेही’ – स्वदेश — Read Online & Notes
- Chapter 2: भीष्म साहनी – दो गौरैया — Read Online & Notes
- Chapter 3: दुष्यंत कुमार – एक आशीर्वाद — Read Online & Notes
- Chapter 4: भारतेंदु हरिश्चंद्र – हरिद्वार — Read Online & Notes
- Chapter 5: कबीर – कबीर के दोहे — Read Online & Notes
- Chapter 6: माधवराव सप्रे – एक टोकरी भर मिट्टी — Read Online & Notes
- Chapter 7: महादेवी वर्मा – मत बाँधो — Read Online & Notes
- Chapter 8: उदयशंकर भट्ट – नए मेहमान — Read Online & Notes
- Chapter 9: गिरिजा कुमार माथुर – आदमी का अनुपात — Read Online & Notes
- Chapter 10: सुभाषचंद्र बोस – तरुण के स्वप्न — Read Online & Notes