DAV Class 8 Sanskrit Chapter 12 हित॑ मनोहारि च दुर्लभ वचः Solutions

Get authentic, complete, and step-by-step DAV Class 8 Sanskrit द्वादशः पाठः: हितं मनोहारि च दुर्लभं वचः (Hitam Manohari Cha Durlabham Vachah) Solutions from the prescribed DAV Board textbook सुरभि (Surbhi). All exercises including शुद्धम् / अशुद्धम्, रिक्तस्थानपूर्तिः, एकपदेन उत्तराणि, पूर्णवाक्येन उत्तराणि, प्रश्ननिर्माणम्, and व्याकरणम् are solved with clear Hindi explanation.

पाठ का सार (Chapter Summary)

यह पाठ महाकवि भारवि के अमर महाकाव्य ‘किरातार्जुनीयम्’ की अमर सूक्ति “हितं मनोहारि च दुर्लभं वचः” पर केन्द्रित है। इसका तात्पर्य है कि जो वचन हितकारी (कल्याणकारी) भी हों और सुनने में मन को प्रिय (मनोहर) भी लगें, ऐसे वचन संसार में अत्यन्त दुर्लभ होते हैं। सच्चे हितैषी और निष्कपट मित्र वही होते हैं जो परिणाम में कल्याणकारी कटु सत्य भी उचित रूप से कहने का साहस रखते हैं। राजा अथवा स्वामी को भी ऐसे निष्कपट वचनों को ध्यानपूर्वक सुनना चाहिए।

महत्वपूर्ण शब्दार्थाः (Vocabulary & Meanings)

अभ्यासः (Textbook Exercises)

1. पाठं पठित्वा वदन्तु लिखन्तु च ‘शुद्धम्’ अथवा ‘अशुद्धम्’-

2. मञ्जूषायाः उचितपदैः रिक्तस्थानानि पूरयन्तु-

1. हितं मनोहारि च दुर्लभं वचः।
2. सच्चा मित्रः हितैषी भवति।
3. औषधं कटु अपि रोगनिवारकं भवति।
4. हितोपदेशः सर्वदा कल्याणाय भवति।
5. भारवेः अर्थगौरवम् प्रसिद्धम् अस्ति।

3. एतेषां प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन वदन्तु लिखन्तु च-

(i) कीदृशं वचः दुर्लभं भवति?
उत्तरम्: हितं मनोहारि च

(ii) किरातार्जुनीयस्य रचयिता कः?
उत्तरम्: महाकविः भारविः

(iii) हितकरं वचनं कीदृशम् इव भवति?
उत्तरम्: औषधम् इव

(iv) सच्चा मित्रः किं न करोति?
उत्तरम्: प्रवञ्चनाम् (छलम्)

(v) कस्य अर्थगौरवं प्रसिद्धम्?
उत्तरम्: भारवेः

4. एतेषां प्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन वदन्तु लिखन्तु च-

(i) ‘हितं मनोहारि च दुर्लभं वचः’ अस्याः सूक्तेः कः भावार्थः?
उत्तरम्: अस्याः सूक्तेः भावार्थः अस्ति यत् या वाणी कल्याणकारिणी अपि स्यात् कर्णप्रिया च स्यात्, एतादृशाः वचनाः जगति अतीव कठिनाई लभ्यन्ते।

(ii) हितैषिणः जनाः स्वामिनं प्रति कीदृशं व्यवहारं कुर्वन्ति?
उत्तरम्: हितैषिणः जनाः मिथ्याप्रशंसां विहाय स्वामिनः हिताय यथार्थं सत्यं च वचनं निसङ्कोचं निवेदयन्ति।

(iii) कटु सत्यं किमर्थं श्रोतव्यम्?
उत्तरम्: यतोहि कटु सत्यं परिणामे अमृतोपमं हितकरं च भवति, अतः तद् अवहितमनसा श्रोतव्यम्।

5. स्थूलपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुर्वन्तु-

हितं मनोहारि च दुर्लभं वचः।
प्रश्नः: हितं मनोहारि च कीदृशं वचः?

भारविः किरातार्जुनीयम् अरचयत्।
प्रश्नः: कः किरातार्जुनीयम् अरचयत्?

हितैषी जनः स्वामिनम् न वञ्चयति।
प्रश्नः: हितैषी जनः कम् न वञ्चयति?

सत्यं वचनं कल्याणाय भवति।
प्रश्नः: सत्यं वचनं कस्मै भवति?

DAV Class 8 Sanskrit (सुरभि) All Chapters Directory