Get authentic, complete, and step-by-step DAV Class 8 Sanskrit चतुर्थः पाठः: क्षमस्व महर्षे! (Kshamasva Maharshe) Solutions from the prescribed DAV Board textbook सुरभि (Surbhi). All exercises including शुद्धम् / अशुद्धम्, रिक्तस्थानपूर्तिः, एकपदेन उत्तराणि, पूर्णवाक्येन उत्तराणि, प्रश्ननिर्माणम्, and व्याकरणम् are solved with clear Hindi explanation.
पाठ का सार (Chapter Summary)
यह प्रेरक पाठ आर्य समाज के संस्थापक महर्षि दयानन्द सरस्वती की अगाध क्षमाशीलता और दयालुता पर आधारित है। महर्षि दयानन्द एक बार गंगातट पर कुटिया में निवास कर रहे थे। समीप ही एक ईर्ष्यालु व्यक्ति रहता था, जो नित्य बिना किसी कारण महर्षि को कटु वचन कहता और अपशब्द बोलता था। किन्तु महर्षि सर्वदा शान्त रहते और उसकी बातों पर कभी क्रोध नहीं करते थे। एक दिन एक भक्त महर्षि के लिए मीठे और स्वादिष्ट फल लेकर आया। महर्षि ने उन फलों में से कुछ श्रेष्ठ फल एक वस्त्र में बांधे और अपने शिष्य को देकर उस दुर्व्यवहारी व्यक्ति के पास भेजा। जब उस व्यक्ति ने महर्षि की यह परोपकारिता देखी, तो वह लज्जित होकर महर्षि के चरणों में गिर पड़ा और क्षमा याचना की।
महत्वपूर्ण शब्दार्थाः (Vocabulary & Meanings)
| संस्कृत पदम् | हिन्दी अर्थ | English Meaning |
|---|---|---|
| कुटीरे | झोपड़ी में | In the hut |
| दुर्वचनानि | बुरे / कटु शब्द | Abusive / harsh words |
| अक्रोधवन्तम् | क्रोधरहित / शान्त | Calm / without anger |
| लज्जितः | शर्मिन्दा | Ashamed / remorseful |
| पादयोः | चरणों में | At the feet |
| उरसि | हृदय से / छाती से | To the chest / embraced |
अभ्यासः (Textbook Exercises)
1. पाठं पठित्वा वदन्तु लिखन्तु च ‘शुद्धम्’ अथवा ‘अशुद्धम्’-
| कथनम् | उत्तरम् |
|---|---|
| महर्षिः दयानन्दः गङ्गायाः तटे न्यवसत्। | शुद्धम् |
| समीपस्थः जनः महर्षये मधुरवचनानि अवदत्। | अशुद्धम् |
| महर्षिः दयानन्दः तस्मै जनाय फलानि प्रैषयत्। | शुद्धम् |
| सः जनः महर्षेः पादयोः अपतत्। | शुद्धम् |
| महर्षिः तं जनं दण्डम् अयच्छत्। | अशुद्धम् |
2. मञ्जूषायाः उचितपदैः रिक्तस्थानानि पूरयन्तु-
- महर्षिः दयानन्दः भारते प्रसिद्धः संन्यासी आसीत्।
- सः गङ्गायाः तटे एकस्मिन् कुटीरे वसति स्म।
- एकदा एकः भक्तः महर्षये फलानि समर्पितवान्।
- महर्षेः व्यवहारेण सः जनः अतिव लज्जितः अभवत्।
- सः अवदत्— ‘हे भगवन्! क्षमस्व महर्षे!’
3. एतेषां प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन वदन्तु लिखन्तु च-
(i) महर्षिः कुत्र न्यवसत्?
उत्तरम्: गङ्गातटे (कुटीरे)
(ii) समीपस्थः जनः महर्षये कानि वदति स्म?
उत्तरम्: दुर्वचनानि (कटुवचनानि)
(iii) भक्तः महर्षये किम् अयच्छत्?
उत्तरम्: फलानि
(iv) महर्षेः व्यवहारः कीदृशः आसीत्?
उत्तरम्: शान्तः (क्षमयशीलः)
(v) पापी जनः कुत्र अपतत्?
उत्तरम्: पादयोः
4. एतेषां प्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन वदन्तु लिखन्तु च-
(i) महर्षिः दयानन्दः शिष्यं किम् आदिशत्?
उत्तरम्: महर्षिः दयानन्दः शिष्यम् आदिशत् यत्— ‘इमानि मधुराणि फलानि तस्मै समीपस्थाय जनाय समर्पयतु।’
(ii) फलानि दृष्ट्वा सः जनः किं विचिन्तितवान्?
उत्तरम्: फलानि दृष्ट्वा सः जनः विचिन्तितवान् यत्— ‘अहं तु महर्षये सर्वदा दुर्वचनानि एव वदामि, परन्तु महर्षिः मह्यं मधुराणि फलानि प्रेषितवान्।’ अनेन सः लज्जितः अभवत्।
(iii) लज्जितः भूत्वा सः जनः महर्षिं किम् अकथयत्?
उत्तरम्: लज्जितः भूत्वा सः जनः महर्षेः पादयोः पतित्वा अकथयत्— ‘क्षमस्व महर्षे! क्षमस्व! अहं महापापी अस्मि, भवान् तु दयासागरः अस्ति।’
5. स्थूलपदम् आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुर्वन्तु-
महर्षिः गङ्गातटे न्यवसत्।
प्रश्नः: महर्षिः कुत्र न्यवसत्?
भक्तः महर्षये फलानि आनयत्।
प्रश्नः: भक्तः महर्षये कानि आनयत्?
महर्षिः तस्मै जनाय क्षमादानम् अयच्छत्।
प्रश्नः: कः तस्मै जनाय क्षमादानम् अयच्छत्?
सः जनः पादयोः अपतत्।
प्रश्नः: सः जनः कुत्र (कयोः) अपतत्?
DAV Class 8 Sanskrit (सुरभि) All Chapters Directory
Explore all 13 chapters of DAV Class 8 Sanskrit: